18.04.2006

КЫРГЫЗСТАНДЫ КРИМИНАЛ БАШКАРЫП ЖАТАТ
Д.Садырбаевдин Жогорку Ке?ештин сессиясында с?йл?г?н с?з?


Урматтуу кыргыз парламенти! Кадырлуу коноктор!
"Бир карын майды бир кумалак чиритиптир" деген кыргыздын накыл с?з? бар. Мен ошол сыяктуу бир кумалактан чирип келаткан узундан-узун окуянын чоо-жайын айтып берейин деп, алды?арга чыгып отурамын.
Кыргыз парламентинин мыйзам чыгаруу жыйыны ?з?н?н со?ку отуруштарында ошол кездин депутаттары А.Султанов, И.Исаков, К.Бакиев, ?.Текебаев жана башкаларыбыз Кыргызстандын калкын паспорттоштуруу маселесин карап жатып, А.Акаев башында турган ал мезгилдин бийлик т?б?лд?р?н?н бир кы?ыр ишин кылтакка т?ш?р?п алганбыз. Ал иштин, орусча айтканда, "козёл отпущениеси" биздеги мамлекеттик информатика жана жогорку технология агентствосунун директору Ю. Лысогоров деген неме болуп чыккан. Ал Кыргызстанга паспорт чыгарып бермекчи болуп, келишим т?зг?н Молдовадагы "Регистру" деген далдалчы фирманын президенти дагы ошол эле Ю. Лысогоров экенин аныктагандан кийин, андан нары карай ж?р?п отуруп, ?з кезегинде Молдовага кыргыз паспортун жасаттырып бере турган Англиядагы "Де-ля-ру" деген дагы бир далдалчы фирманын президенти эл аралык аферист, Кыргызстандын алтынын к?к?м?н?н ?йд? кымтып кеткен атактуу Б. Бирштейнге чейин жетип, анын дагы ?н?кт?ш? ошол эле Ю.Лысогоров экенин далилдеген документтер колубузга тийгенде т?б? чачыбыз тик туруп, ызы-чуу т?ш?п калдык эле. Лысогоровдун Кыргызстандагы асман тиреген крышасы А.Акаев бир т?нд?н ичинде аны биердеги кызматынан бошоткон указын чыгара коюп, Россия тарапка качырып ийген болуучу. Ю.Лысогоров алиге дейре эл аралык изд??д?. Андагы жыйындарда, Ю.Лысогоров паспорт ала турган Кыргызстандын калкынын мыдырына чейин "карактап" алганы аз келгенсип, паспорттун бланкасындагы кыргыздын улуттук намысын кемсинтип, символикасын бузгандыгы ж?н?нд? с?з болуп, мындай паспортторду элге таркатууга тыюу салынгандыгы тууралуу Жогорку Ке?ештин токтому да чыгарылган.
Анан Жогорку Ке?ешке шайлоолор башталып, жер-жерлерде революциянын учкуну тутанып келатты. Ошондо депутат болсом деген ар бир кандидаттын элге берген убадасынын лейтмотиви э? оболу карапайым калкты сапаттуу паспорт менен камсыз кылуу маселесине, андан кийин Ю.Лысогоров деген о?богурду токтоосуз камакка алуу убадасына барып урунаар эле. Мындай убадаларды эл алдына чыгып К.Бакиев, ?.Текебаев, А.Мадумаров, А.Бекназаров баарыбыз эле бергенбиз. Убада эмне болуп калыптыр, А.Акаевдин ?з?н жумурай-журтка жек к?рг?зг?н маселелердин дагы э? орчундуусу, келе жаткан революциянын т??к?р?шч?л лозунгаларынын э? мерчемд??с? дал ушул паспорт маселеси болгон.
2005-жылдын 24-мартында революция болуп, А.Акаев "Ак ?й?н" таштай качканда ?лк?д?г? бардык бийлик, ак ?й, к?к ?й? менен кошо анын ?з??г?л?ш соратниктеринин колуна ?тк?нд?н кийин деле бул проблемага чекит коюлбай, паспорт алыш мурдагыдан да татаалданып, алиге дейре кыргызмын дегендин кызылын чокуп, канын кайнатып келе жатат. Ушу мамлекет башкаруудагы А.Акаевдин шакирттеринин "ч?" дегенде эле куюшканы кыйшайганын байкайм да... Албетте, жа?ы заманда айрым жагдайлар боюнча к?зг? к?р?н??рл?к ?зг?р??л?р болуп жатканы дагы калп эмес. Аны тансам, мен дагы чындыкка ниет булгап койгон болоор элем, канткен менен "буту?дагы ?т?г??д?н тарлыгы к?з??д?н алачакмагын чыгарып жатса, ке? д?йн??д?н кереги не!" деген экен илгери бир аргасы т?г?нг?н кыргызааламдагы ж?зд?г?н, ми?деген аркыл-аркыл бланктарды чыгара турган фирмалардын арасынан эмне себептен К.Бакиев менен Ф.Кулов мырзалар кайра эле баягы, Кыргызстанды сызга отургузуп кеткен Ю. Лысогоровдун Молдовадагы "Регистру" (биринчи далдалчы), Б. Бирштейндин Англиядагы "Де-ля-ру" деген (экинчи далдалчы) фирмалары менен келишим т?з?п, Кыргызстандын атынан кызылдай пул т?г?п, Лысогоров менен Бирштейндин байлыгына байлык кошушу болуп атат.

(Башы 4-бетте)
Анын сы?арындай, азыноолак маселелер жеринде чечилип жатса да, паспорт маселеси алиге дейре чечиле электиги кимди болбосун к?з?н ала чакмактатпай койбойт экен. Баарынан кейишт??с? - мындай жагдай кыргыздын мамлекетт??л?г?н?н тамырына балта чаап, улуттун ар-намысынын басмырланышына апкелатканын к?р?п-билип туруп, ?лк?н?н президенти менен премьер-министри к?рм?кс?н, билмексен болуп коюшу, карапайым калкты, жанагы, кудай аткан Лысогоров деген неме булардын дагы ч?нт?г?н жылыткан бирдекеге байлап койгон окшойт (?), деген к?д?к ойго малынтат экен. Себеби, Бакиевдин же Куловдун бир ооз с?з? менен эбак б?т? турган жумуш бир жылдан артык убакыттан бери чубактын кунундай чубалжып, кары-жашты каржалтып, б?тп?й келатышы мени деле шектендирет. Бул проблеманы жандап эле ?тк?нд?рд?н тазалыгынан к?м?н санаттырып атат... Мунун себеби эмнеде? Мисалы, с?тк? оозун к?йг?зг?н адамдын айранды ?йл?п ичиши кадыресе к?р?н?ш болсо, бир жолу кетменге чалынып жыгылган адам, андай жерди экинчи жолу айланып ?т?ш? дагы т?ш?н?кт??. Д?йн?д?г? к?пч?л?к мамлекеттердин жетекчилери террористтер жана афферисттер менен мамиле к?тк?нд?н тайсалдашып, андай адамдардан оолагыраак болуунун аракетин кылганы эч кимге деле жашыруун сыр эмес. Бирок, мени та?галдырган бир нерсе: ааламдагы ж?зд?г?н, ми?деген аркыл-аркыл бланктарды чыгара турган фирмалардын арасынан эмне себептен К.Бакиев менен Ф.Кулов мырзалар кайра эле баягы, Кыргызстанды сызга отургузуп кеткен Ю. Лысогоровдун Молдовадагы "Регистру" (биринчи далдалчы), Б. Бирштейндин Англиядагы "Де-ля-ру" деген (экинчи далдалчы) фирмалары менен келишим т?з?п, Кыргызстандын атынан кызылдай пул т?г?п, Лысогоров менен Бирштейндин байлыгына байлык кошушу болуп атат. А балким ал байлыкта силердин дагы ?з ?л?ш???р болуп ж?рб?с?н, ?каларим. Анда ачыгын айтып эле чоторунан чозуп турса?ар, биз дагы к?п с?йл?п кы?ыр иштин кыйшыгын жыла?ачтай бербей тынчыраак отурат элек.
Же Лондондон чыгарылган бланка башкаларга караганда барктуураак болобу деди?ерби? Кадыры?ар жан болсун, бизге берилип жаткан паспорттордун бланктары Лондон эмес, Кениянын чет жакадагы шаарларынын биринде эле басылат экен. Алар ?ч?н б?рк?тт?н куйругу менен тооктун канатынын айырмасы жок болсо керек, ж?з ми?деген паспортту Кыргызстандыктарга куйругу жулунган тооктун с?р?т? менен эле берип салышканына караганда. Мен ал паспортто азыркы Коргоо министри, мурдагы депутат Исмаил Исаковду к?йг?з?п-т?т?тк?н мамлекеттик гербдеги жети тоонун бир?? кемип калышы тууралуу, даже, с?з кылып жаткан жерим жок.
Демек, урматтуу премьер-министр, сиз ?ч?н улуттук символиканын эч кандай деле саясый, экономикалык, руханий мааниси жок турбайбы.
Болбосо, Ю.Лысогоровдун ?к?л? менен с?йл?ш?п жатканы?ызда сиз, символика тууралуу замечание айтса?ыз, а киши "бул жерде миллиондогон долларды камтыган экономикалык келишим т?з?л?п атса, ушул болор-болбос нерсени с?з кылбай эле кою?узчу" десе, унчукпай калбайт эле?из да.
Урматтуу Феликс Шаршенбаевич! Сизди премьер-министр, мени депутат кылып жер бетинде кармап турган биринчи кезекте биздин улутубуз же анын символикасы. ?т? тактап айтканда "?" деген эле бир тамга. Кыргыздан башка улуттун "?" деген тамгасы жок. Сиз эк??б?зд? даражалуулардын катарына кошуп турган дагы ошол "?" тамгасы. Эгерде андай тамгасы жок Россия, Турция же Германия сыяктуу чо? мамлекеттердин атуулдары болсок, сиз ашып кетсе дорожный полициянын офицери, мен геркулесовый кашанын рекламасын тарткан кинорежиссерлуктан ??д?л?й алмак эмеспиз.
Андай болгондон кийин, сиз эк??б?з эле эмес, ?з???з этегине намаз окуган сиздин мурдагы жана кийинки президенттери?изден ?йд? кыргыздын символикасы тургай, затына ча? жугузбай, "аты?дан айланайын кыргызым, катары?да жаралып калганыма тобо" деп, к?н к?рс?к, дос эмес душманга жага турган иш болмок.
Ошол "куйругу" жок паспорт менен жер-жерлердеги Кыргызстандын атуулдарын толук бойдон камсыз кыла албай жатканы?арга жол болсун! Ушул проблеманын ?з маалында чечилбегенинен он ми?деген, ж?з ми?деген Кыргызстандын жаштарынын тагдыры калчанып, башка жакка кете тургандардын жолу кесилип, окууга ?т? тургандардын билими ?кс?п, ?йл?н? тургандардын тилеги сынып, атуулдук укуктары тебеленгендиги ?ч?н ким жооп берет?
Ушуга байланыштуу дагы бир ?т? актуалдуу маселе. Эмне себептен жа?ы паспортту Нарында, Таш-К?м?рд?, ?зг?нд?, Таласта жана башка э? алыстагы шаар-кыштактарда жашагандар с?зс?з т?рд? Бишкекке келип алышы керек?
Урматтуу депутаттар, паспорт алуу ?ч?н магадандык орустун Москвага барганын к?з алды?арга элестетип к?рг?л?ч?. Ошол эле к?н? б?тк?л Россия солк этмек да, Фрадковдун ж?р?г? "тырп" дей т?ш?п барып, басылып калмак. Бизде болсо андан жаман окуялар болуп жатса да, Ф.Кулов тургай, А.Кенжетаевдин кылы кыйшайбайт, бир жылдан ашык убакыттан бери.
Мындай чечилбеген маселелердин т?рк?н?н эч ким к?рб?г?нс?п, эчтеке болбогонсуп, телегейибиз тегиз, жер-жерлерде тойлор, партхозактивдердин жыйындары, ОБОНчулардын (озверелые бабы особого назначения) революциялык марштары, Жогорку Ке?ешке шайлоолор, мааракелер ?тк?р?л?п жатат, ?тк?р?п атышпайбы жандыкты чымчыктай союп, аракты суудай агызышып...
Ошол эле мезгилде Кыргызстандын ар бир районунун милиция б?л?м?н?н алдында дем алыш, майрам к?нд?р? деле котологон эл, к?б?нч? жаштар.
- Эмне турасы?ар? - деп маектеше кетсе?:
- Паспорт алып келип калабы деп турабыз, - деп жооп беришет.
- Паспорт алып келгенде ?з?л?р? чакыртышат да, ага дейре ?й???рг? барып, жери?ерди казып, тирилик кыла турбайсы?арбы...
- Жо, биердеги тириликтен момундай тойдук. Эптеп эле Россия же Казакстан тарапка жетип алып, ?лб?ст?н оокатын кылбасак, быяк бовой калды аксакал" дейт, ошол жерде тургандардын эк??н?н бир??.
- Кыргызстаны?ды желкебиздин чу?куру к?рс?н, аба! Эми биздин оозубуздан мындан да ачуураак с?з чыгып кете электе, келе жаткан жагы?ызга кете бербейсизби... - дегенге чейин жетишип.
Башка ж?н?нд? с?зд? эмне кылмак элек, ылаажысын тапкан эле кыргыз аттуу, алардын арасында ?збектер да аз эмес, там-ташын таштап "таалай издеп", батыш тарапка кетип жатканынан, ?л?ш жерлер айдалбай кысыр калып, айрым айылдарда кимдир-бир?? ааламдан ?т?п кетсе ага к?р каза турган адам жок, ?л?к ?з чу?курун суткалап к?т?п калган абалга жетиптирбиз, урматтуу депутаттар!
Оой айланайындар! 16-жылкы ?рк?нд? дагы кыргыз мынчалык ?л?кт? к?тт?рг?н аргасыздын кейпин кийген эмес эле го? Жок дегенде таш короолоп коюп, андан нары жолун улантышчу экен, качып баратканда дагы...
Дагы бир мисал: Жалалабат облусундагы Ноокен районунун Сакалды айыл ?км?т?нд?, баягы, мындан 3-4 жыл мурунку жерибизге ээнбаштанып келген ?збекстандын солдаттарын б?йд?й сабап, автоматтарын тартып алып, бакисинин тагасын тааныткан азамат уулдардын бир?? жок. Бардыгы Россия тарапка нан издеп, иш издеп кетип калып, азыр айыл-кыштактарда ууру-кески к?ч?п, ылдый жактан чыккандар айылда калган кемпир-чал, бала-бакыраны тоотпой к?зк?р?н?? к?нд?з?-к?нд?зд?й, т?нд?с?-т?нд?й к?ч?-к?ч?л?рд? ээн-эркин басып ж?р?ш?п, жыл башталгандан бери эле 96 бодо мал, 27 жылкы, 230дан ашуун майда жандыкты ?збекстан тарапка айдап изин суутушкан.
Кеткенден калганы 31 ми? калк жашаган айыл ?км?тк? к?з салуу ?ч?н "жок дегенде 10 кишиден кем эмес коллективден турган ПОМ ачып бергиле, алар жайгаша турган имаратты айыл ?км?т? берсин" деген ?т?н?ч менен кайрылсак, Ички иштер министрлиги 5 кишиден ашык штат таба албайбыз дешет.
Урматтуу премьер-министр!
?з???зд?н резерви?изден болсо да 5 орундук штат таптырып, Сакалды айыл ?км?т?н? 10 орундан турган ПОМ ачууга жардам бербесе?из, 5 киши 31 ми? калкты тейлей албай, ахвал мурдагыдай бойдон кала бермекчи. Чек ара райондорунун проблемаларына мындай кайдыгерлик жасаганыбыз т?б? келип жакшылыкка алып келбейт. Кайрадан талкууланып жаткан маселеге ?т?й?н.
Бу, паспорт деген караан калгыр бир чети жаштардын келечектен ?м?т?н ?з?п, карылардын ?з мамлекетине болгон ишенимин апат кылып атса, экинчи чети кыргыздын ар-намыс, уят-сыйытына да таш ыргыткан кашайгыр болду го, эл караган бетибизди жер каратып...
Урматтуу премьер-министр!
Паспорт алалбадым деп, арданганынан жер-жерлерде кыргыздын айрым уул-кыздары асынып ?л?п алганга чейин, чет ?лк?г? денесин пулдап келгени ?збекстандан даярданып чыккан 60 сойку кыз Оштон кармалды эле, баарынын колунан кыргыз паспорту чыкканына не президент, не сиз "лам" деп, ?з пикири?ерди билдирген жоксу?ар!
Ажыга барган Кытай граждандарынын ми?ден ашыгынын колунда кыргыз паспорту болгонун силер эле билбей калбаса?ар, бул иш жумурай-журтка жашыруун сыр эмес. ?з?б?зд?н балдарга жетпей атканда ошончо чет элдикке кыргыз паспортун ким берди?
"УПВР деген уюмдун кызматкерлери бериптир" деп 3 ми? доллар акчасы, 100д?н ашык запас паспорту менен аларды кармап, айдап кетип, ?ч к?нд?н кийин кайра коё бер?? ?ч?н Улуттук коопсуздук кызматынын оперкызматкерлери жанагы "УПВРчилердин" ар биринен канчадан пара алганын болжолдоп болсо да айта аласызбы?
Эгерде андай эмес болсо, УПВРдеги бейк?н?? кызматкерлерди камап коюуга УККнын оперкызматкерлеринин кандай укугу бар эле? Ал бейк?н?? кызматкерлер эмне ?ч?н ?ч к?н СИЗОдо жатышып, т?рт?нч? к?н? эчтеке болбогонсуп, эчтеке к?рб?г?нс?п, ?з кабинеттерине кайра келип, кайрадан элге паспорт тарката баштады. Алардын к?н??л?? экендигин так билбегенден кийин, УККнын кызматкери телевидение аркылуу жар салбай коё турса жакшы болмок экен. Болуптур эми, тигилерден да, булардан да эч кимдин к?н??с? жок экен деп коёлу. Анда ошол кабинеттерден кармалып чыккан жашыруун 100 паспорттун бланкы менен 3 ми? доллар акча кимдин менчигине ?тк?р?л?п берилди?
Кыскасы, бул маселенин кайсы капталынан карабагын, ит ашы кара буламык болуп келаткан маселени к?р?п туруп, к?рм?кс?н болуп койду?уз.
Телевизордон ?з???з деле "ар бир паспортту бул о?богурлар ми? доллардан сатат экен" дебеди?из беле... Булар го колго т?шк?н?, колго т?ш? элеги канча?
Ушунун баары Н.Танаевдин эмес, сиздин убагы?ызда болуп жатат, урматтуу Феликс Шаршенбаевич! Башканы айтпай эле коёюн, жеке сиз ?з???з ушул фактылар боюнча кимдир бир??н? жазалай алды?ызбы? Жок дегенде, жанагы, ?з???з кармап алган паспорттук столдун кызматкерин? Жазалай алган жоксуз... Анан кантип мен кыйынмын дегендин мээсин чириткен, татаал механизмд?? мамлекетти башкарабыз деп ж?р?с???р?
Коктусу коррупция жыттанып, кара?гы т?нд? криминалдык белгиси жаркырап жанып турган Лысогоров, Бирштейндин фирмалары менен коюн-колтук алышып, мандемд?? келишимге кол коюп, мындай карым-катнашты т?шт?кт?г?л?р "макир??" мамиле, ал эми т?нд?кт?г?л?р "арам келишим" деп коюшат. Ушуну жана ушуга окшогон башка мамилелерди к?р?п туруп, мисалы мен, Кыргызстанды криминал башкарган жок деп кантип айтам? Албетте, айта албаймын. Силер дагы айта албайсы?ар. Антип айта албагандан кийин "баланчанын бала чагы криминалга аралашып ?тт? эле, аны депутаттыкка кандидат кылып каттабаш керек, т?к?нч?н?н т?б? чирик болчу, муну кароолчулук кызматка дагы жолотпош керек" деп, кимдир бир??н?н адресине карата с?з былгытууга моралдык укугу?ар барбы? Мен жок деп ойлоймун. Бир??г? сынтагыш ?ч?н ?з???рд?н сы?ар ?т?г???рд? карап к?рб?йс???рб?, майрыйып калып ж?рб?с?н... Журт башылардын мамилеси ууруга да, тууруга да бирдей, мыйзам талаасындагы эрежелерге жараша болуусу абзел. Ырас, дымагы?арга караганда азыр силер эч кимден коркпойсу?ар, тапанча эмес, автомат менен атканды да жакшы билеси?ер. Бирок, автоматтын огу жетпеген, тапанчанын коргошуну ?тп?г?н, кылымдар карыса да, оодарылбай-чайпалбай, ?зг?р?лб?й-нетпей, дайыма мезгилдин к?р?? тамырын колунан чыгарбай турган улуттун улуу тарыхы бар экендигин эси?ерге сала кетемин. Азыркы жасап жатканы?ар ?ч?н ошол тарыхтын токонаалатына калгандан коркпойсу?арбы?
Мен шайлоочуларым менен жолугушууларымда дайыма бир чындыкты айтып ж?р?м?н. Жылдардын бир жылдарында, мезгилдин бир мезгилинде, к?пч?л?г?б?зд?н к?з?б?з ?т?п кеткенден кийин, артыбызда деле атыбыз калат жасаган ишибизге жараша, алдуу-к?чт?? маалыбызда журтка кызмат кылсам деген ниетибиз болсо...
Мисалы, Нурсултан Назарбаев ким дегенде, анын к?з? тир??с?нд? жасаган жамандык-жакшылыгынын баары унутулуп калып, "ааламдын булу?-бурчуна чачылып кеткен казакты азыркы казак жергесине чогултуп, Манас абасы кейиптенип, "курама курап журт кылган" да?гел улук эле" деген ат калат, анын артында...
Ислам Каримов ж?н?нд? болсо, атаандаштарына ырайымсыздыгы болгону менен жалпы ?збектин жерин жок дегенде бир сантиметрге болсо да ке?ейт??н?н аракетин кылган, ашкере мээнеткеч, ар-намысы ?тк?р улук эле десем туура болсо керек...
Ал эми биздин кыргыздын улугу ж?н?нд? с?з болгондо, ал жалгыз айтылбайт. Силер тандеми?ер менен каласы?ар тарыхтын барагында. Бирок, силер ж?н?нд? мен айтпасам да, менден кийинкилер тарабынан, кыргыздын жерин сатып, элин чачып, мамлекетт??л?г?н?н т?б?н? жеткен, карысын тозутуп, жашын чилдей тараткан апааттуу тандемдин башында А.Акаев, ортосунда К. Бакиев, аягында Ф.Кулов деген кыргызбайлар турушкан делинип, айтылып калышы?ар ыктымал.
Ошон ?ч?н ?з???рд?н алы?ар жетпеген, элдин купулуна толбогон ишти жасаймын деп, "ж?н эле" к?р?нг?нд? омуроолой бербестен, кийинки кезде кыргыздын кыйын чыкмаларынын салтына айланып келаткан так талашмайдын опур-топуру ырбап кетип, силерди дагы Гвате-лупа же Лупа-гаскар тарапка ыргытып ие электе, иштин к?з?н билгендерге кызматы?арды ?тк?р?п берип, эл катары эле тирилик кылганы?ар жакшы болуп ж?рб?с?н, эч качан жамандык к?рб?г?р ?каларим... ?км?тт?н ишинин толук отчётун укканга дейре паспорт маселеси боюнча булардын жасагандарын канааттандыраарлык эмес деп эсептей турууну сунуш кыламын. Бул маселе боюнча менин айтайын дегеним ушул эле...
К???л бурган депутаттарга рахмат.

Дооронбек САДЫРБАЕВ,
ЖК депутаты